बौद्धिक आणि मानसिक विकासासाठी आहारात घ्या आयोडिनयुक्त मीठ

आरोग्य

आयोडिनच्या कमतरतेमुळे उद्भवणारे विविध आजार हे सार्वजनिक आरोग्यासमोर असलेली गंभीर समस्या आहे. आपली मुलं ही आपल्या देशाची गुंतवणूक आहेत, म्हणूनच त्यांना ‘देशाची संपत्ती’ असे संबोधल्या जाते. त्यामुळे मुलांच्या उज्वल भविष्यासाठी आयोडिनच्या कमतरतेमुळे होणाºया रोगांपासून स्वत:ला तसेच आपल्या मुलांना वाचविणे ही काळाची गरज आहे.

सध्या जगात 1.5 अब्जांपेक्षा (बिलियन) अधिक लोक आयोडिनच्या कमतरतेमुळे विविध आजाराने ग्रासले आहेत. तर, 200 दशलक्षांपेक्षा अधिक भारतीय लोक आयोडिनच्या कमतरतेमुळे उद्भवणाºया धोक्यांना सामोरे जात आहेत. तसेच, 71 दशलक्ष लोक गलगंड आणि इतर आजारांनी ग्रस्त आहेत. त्यामुळे भारत सरकारने केंद्र सहाय्यित राष्ट्रीय गलगंड नियंत्रण कार्यक्रम सुरू केला. या माध्यमातून भारतातील सर्व भागातील लोकांना वेगवेगळया माध्यमांद्वारे ‘आयोडिनयुक्त मीठ’ रोजच्या आहारातून घेण्यास आरोग्य शिक्षण दिले जात आहे.

‘आयोडिन’ महत्वपूर्ण खनिज द्रव्यांपैकी एक खनिज असून शरीरातील साधारण थॉयरॉईड ग्रंथींचे कार्य, वाढ आणि विकास होण्यास अत्यंत आवश्यक घटक आहे. आहारातील आयोडिन शरीराच्या भौतिक तसेच मानसिक विकासासाठी आवश्यक असते. आयोडिनची 90 टक्के गरज अन्नातून आणि 10 टक्के आयोडिन पाण्यातून मिळते. समुद्राच्या 1 लिटर पाण्यात 0.05 मि.ग्रॅम (0.05 पी.पी.एम.) आयोडिन असते. समुद्रापासून तयार होणाºया मीठात फक्त 0.28 पीपीएम आयोडिन असते. म्हणून मीठाच्या आयोडिनीकरणासाठी साध्या मिठात पोटॅशिअम आयोडेट वापरले जाते. हे पूर्णपणे सुरक्षित आहे.

रोजच्या आहारात आयोडिनयुक्त मीठ वापरणे का आवश्यक आहे?
आपल्या गळयामध्ये वरच्या भागात थॉयरॉइड ग्रंथी असते. ही ग्रंथी आयोडिनचा उपयोग करून थायरॉक्झिन (टी-4) आणि ट्राय-आयडोथायरॉक्झिन (टी-3) नावाचे हार्मोन्स तयार करते. शारीरिक तसेच मानसिक विकासासाठी या हार्मोन्सची आवश्यकता असते. थायरॉक्झिन कमी पडल्यास व्यक्ती निरुत्साही बनते. लवकर थकवा येतो. त्यामुळे व्यक्तीची कार्यक्षमता कमी होते. आयोडिनच्या कमतरतेमुळे होणारे विविध आजार म्हणजेच- गलगंड, मानसिक दुर्बलता, मुकेपणा, बहिरेपणा, तिरळेपणा, उभे राहण्याची आणि चालण्याची क्षमता कमी होणे, अवयवांची वाढ खुंटणे इ. विकार संभवतात. पुरुषांच्या तुलनेत स्त्रियांमध्ये आयोडिनच्या कमतरतेची समस्या अधिक आढळते. पौंगंडावस्थेत आणि पुरुत्पादनक्षम वयात त्याची तीव्रता अधिक असते. गर्भपात, उपजत मृत्यू, जन्मात दोष, अर्भक मृत्यूमधील वाढ, मतिमंदपणा, तिरळेपणा, खुजेपणा, मनोव्यापारातील दौर्बल्य, नवजात हायपोथॉयराडिझम, बाल्यावस्थेतील हायपोथायराडिझम इत्यादी आजार उदभवतात.

याशिवाय आयोडिनच्या कमतरतेमुळे ‘क्रेटिनिझम’ हा आजार होतो. गर्भपणाच्या काळात मातेला आयोडिनची कमतरता असल्यास अर्भकाच्या शारीरिक आणि मेंदूच्या वाढीवर दुष्परिणाम होवून कायमचे अपंग येऊ शकते. अशी मुले जन्माला आल्यानंतर सर्वसाधारण मुलांप्रमाणे चालू किंवा बोलू शकत नाहीत. म्हणूनच आयोडिनयुक्त मीठाला अनन्य साधारण महत्च आहे. प्रौढ व्यक्तिला दररोज साधारणत: 150 मायक्रोग्रॅम इतके आयोडिन लागते. गर्भवती आणि स्तनदा मातांना मात्र 200 मायक्रोग्रॅम इतके आवश्यक असते.

खाण्याच्या मीठाचे आयोडिनीकरण हा आयोडिनच्या कमतरतेमुळे होणाºया रोगांचा प्रतिबंध करण्याचा साधा सोपा परिणामकारक उपाय आहे. सर्वसाधारणपणे आपण दररोज 10 ग्रॅम मीठ खात असतो. आपण 15 पी.पी.एम. एवढे आयोडिन असणाºया आयोडिनयुक्त मीठाचे सेवन केल्यास आपली दैनंदिन आयोडिनची गरज पूर्ण होऊ शकते.

अन्न पदार्थांमध्ये विविध पोषक घटक असतात त्याप्रमाणे आयोडिन नसते काय?
विशेष करून समुद्री अन्नपदार्थांमध्ये आयोडिनचे प्रमाण भरपूर असते; परंतु डोंगराळ आणि पुरग्रस्त भाग या ठिकाणी जमिनीमध्ये व पाण्यामध्ये आयोडिनचे प्रमाण फारच कमी असते आणि साहजिकच त्याठिकाणी पिकणाºया पिकांमध्ये सुद्धा आयोडिनचे प्रमाण कमीच राहते. उत्तर-पूर्व भारतात अधिकाधिक डोंगराळ भाग असल्यामुळे त्या भागात खुजेपणाचे लक्षण जास्त प्रमाणात आढळून येतात. महाराष्ट्राबाबत सांगायचे झाल्यास औरंगाबाद, जालना, वर्धा, अमरावती, बुलढाणा, सातारा, ठाणे, लातूर, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग या जिल्हयांमध्ये आयोडिनच्या कमतरतेचे रोगी जास्त प्रमाणात आढळून आलेले आहेत. इतर जिल्ह्यात सुद्धा या रोगांकरिता सर्वेक्षण झाले असून, कमी-अधिक प्रमाणात आढळून आलेले आहेत. म्हणूनच आयोडिनच्या कमतरतेने होणाºया विकारांच्या प्रतिबंधाकरिता आपल्या रोजच्या समतोल आहाराचा घटक म्हणून आयोडिनयुक्त मीठाचा वापर करावा.

आयोडिनयुक्त मीठ हे रोजच्या वापरात खूपच कमी लागते. जसे, 10 ग्रॅम मीठ या अंदाजाने प्रत्येक माणसाला महिन्यासाठी 300 ग्रॅम आणि 5 जणांच्या कुटुंबाला 1.5 किलोग्रॅम एवढे मीठ लागते. आयोडिन न्यूनता विकार यापासून बचाव हा मोठा फायदा घेण्यासाठी कुटुंबाला खूपच छोटी किंमत मोजावी लागते.

आयोडिनची कमतरता नसतांना आपण आयोडिनयुक्त मीठ घेतल्याने आपल्याला अपाय होणार नाही. शरीराला आवश्यक असेल एवढेच आयोडिन वापरले जाते आणि बाकीचे आयोडिन लघवी वाटे बाहेर टाकल्या जाते. आयोडिनयुक्त मीठाचे कोणतेही विपरित परिणाम होत नाहीत. हे आरोग्य शिक्षणाद्वारे लोकांना पटवून दिले जाते.

आयोडिनीकरणाचा प्रयोग यशस्वीपणे राबविल्यास मुलांच्या शैक्षणिक क्षमतेत वाढ होणे, प्रौढांची कार्यक्षमता वाढणे. याशिवाय जीवनमानाचा दर्जा उंचावणे यासारखे मनुष्यबळ विकासाशी निगडीत फायदे होतात. आयोडिनयुक्त मीठ गर्भवती स्त्रिया, अर्भके तसेच आजारी व्यक्तींसाठी सुद्धा सुरक्षित असते.

डॉ. श्रीराम गोगुलवार
प्राचार्य
आरोग्य व कुटुंब कल्याण प्रशिक्षण केंद्र,नागपूर
(साभार: महासंवाद)

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *